OG Kontrol Kalemi (Yüksek Gerilim Dedektörü) Nedir, Nasıl Kullanılır, Nasıl Seçilir?

OG kontrol kalemi, orta ve yüksek gerilimli iletkenlerde, baralarda ve ayırıcı bıçaklarında gerilim olup olmadığını sesli ve ışıklı olarak gösteren, izole bir istakanın ucuna takılarak kullanılan gerilim dedektörüdür. Sahada "yüksek gerilim dedektörü", "diyot lambalı istanka" ya da "gerilim kontrol istankası" diye de anılır. Enerjisi kesilen bir hatta çalışmaya başlamadan önceki en kritik adım, gerilimin gerçekten yok olduğunu bu cihazla doğrulamaktır. Bu rehberde kalemin ne işe yaradığını, adım adım nasıl kullanıldığını, nasıl seçildiğini ve hangi kişisel koruyucularla birlikte kullanılması gerektiğini anlatıyoruz. Ürünler: orta gerilim teçhizatları.

Önemli uyarı: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; eğitim ve yetki yerine geçmez. Yüksek gerilim tesislerinde yalnızca yetkili ve eğitimli personel, işletme sorumlusunun bilgisi ve gözetimi altında çalışabilir.⁴ Kontrol kalemi tek başına güvenlik sağlamaz; enerjiyi kesme, kilitleme, topraklama ve kısa devre adımlarının yerini tutmaz.¹³

OG kontrol kalemi nedir, ne işe yarar?

OG kontrol kalemi, iletkene temas ettirildiğinde (ya da iletkene yaklaştırıldığında) üzerindeki gerilimi algılayıp sesli ve ışıklı uyarı veren bir göstergedir. Uluslararası karşılığı IEC 61243-1 standardındaki kapasitif tip gerilim dedektörüdür; bu standart 1 kV ile 800 kV arasındaki, 50 ve/veya 60 Hz alternatif akım sistemlerinde kullanılan taşınabilir dedektörleri kapsar.² Standart, dedektörün çıplak iletkenle temas etmesi gerektiğini; boyalı ya da kaplı yüzeylerde sonucun güvenilir olmadığını belirtir.²

Kullanıldığı başlıca yerler: trafo merkezleri ve bina tipi OG hücreleri, direk tipi trafolar, havai hat iletkenleri, ayırıcı bıçakları, sigorta kontakları ve baralar. TEDAŞ İş Güvenliği Yönergesi, YG'de çalışma yapılırken transformatör, iletken, ayırıcı bıçağı, sigorta kontağı ve bara gibi yerlerde gerilimin mutlaka bu tür bir istanka ile kontrol edilmesini ister.³

Kontrol kalemi ile AG kontrol kalemi arasındaki fark

"Kontrol kalemi nasıl kullanılır" diye arandığında çoğu zaman priz ve sigortada kullanılan alçak gerilim kalemleri de akla gelir. İkisi birbirinin yerine kullanılamaz:

• Yüksek gerilimde TS EN 50110-1, EN 61243-1/2/5'e uygun tek kutuplu dedektör kullanılmasını öngörür; çift kutuplu cihaz kullanılmaz.¹
• Alçak gerilimde ise EN 61243-3'e uygun çift kutuplu gerilim test cihazı önerilir.¹ Mağazamızda bu iş için çift uçlu faz kontrol kalemi ve cep tipi kontrol kalemi bulunur.

AG kalemini OG tesisinde, OG kalemini de etiketindeki gerilim sınıfının dışında hiçbir zaman kullanmayın.

Güvenli çalışmanın beş kuralı ve kalemin yeri

TS EN 50110-1, enerjisiz çalışmayı şu sırayla tanımlar:¹

1. Enerjiyi kes: Çalışılacak bölümü tüm besleme kaynaklarından ayır.
2. Yeniden enerji verilmesini önle: Kilitle ve etiketle.
3. Gerilim yokluğunu doğrula: Uygun gerilim dedektörüyle ölç — kontrol kaleminin görevi budur.
4. Toprakla ve kısa devre et.
5. Yakındaki gerilimli bölümleri yalıt veya perdele.

TEDAŞ yönergesi de YG'de her çalışmadan önce önce kesicilerin, sonra ayırıcıların açılmasını, kolların kilitlenmesini, çalışma yerinde gerilim yokluğunun her iletken üzerinde ayrı ayrı kontrol edilmesini ve ancak gerilim yokluğu tespit edildikten sonra topraklama ve kısa devre yapılmasını ister.³

OG kontrol kalemi nasıl kullanılır? Adım adım

1. Doğru cihazı seçin. Kalemin etiketindeki gerilim değeri tesisin işletme gerilimine uygun olmalıdır; istankalar kullanılacak gerilime göre seçilir.³
2. Kişisel koruyucuları giyin. Gerilim kontrolü yaparken izole eldiven kullanılması zorunludur.³ Manevra ve topraklama işlerinde bunlara ek olarak baret, yalıtkan ayakkabı ve izole halı ya da izole tabure kullanılır.³
3. Cihazı kullanmadan önce test edin. Dedektör, kullanımdan hemen önce sağlamlık yönünden kontrol edilmelidir.¹³ Cihazınızda test düğmesi varsa üretici kılavuzundaki yönteme göre sesli ve ışıklı uyarının çalıştığını görün; mümkünse gerilimli olduğu bilinen bir noktada da deneyin. Test vermeyen cihazla asla kontrol yapmayın.
4. Kalemi izole istakaya takın. Kalem, uygun uzunlukta izole istakanın ucuna sağlam biçimde takılır; istakayı üreticinin belirttiği tutma bölgesinin dışından tutmayın.
5. Her fazı ayrı ayrı kontrol edin. Kalemin ucunu sırayla her iletkenin çıplak metal kısmına değdirin; boyalı veya kaplı yüzeyde sonuç güvenilir değildir.²³ Ayırıcı ve kesicilerde her fazın açık olduğu hem gözle hem istanka ile kontrol edilir.³
6. Uyarıyı yorumlayın. Ses veya ışık varsa hat gerilim altındadır; çalışmayı durdurun. Uyarı yoksa bu, yalnızca o noktada gerilim algılanmadığı anlamına gelir.
7. Kullandıktan sonra yeniden test edin. İstankaların kullanımdan önce ve sonra sağlamlığı kontrol edilmelidir;³ böylece ölçüm sırasında cihazın bozulmadığından emin olursunuz.
8. Hemen topraklayın. Gerilim yokluğu doğrulanınca çalışma yerine en yakın noktada, çalışma yerini besleyebilecek tüm kollarda topraklama ve kısa devre yapılır. Topraklama aparatı önce toprağa, sonra sırayla fazlara bağlanır.¹³

Güvenlik uyarıları

• Enerjisi kesilmiş hat da tehlikelidir. Kaynaktan ayrılmış hat parçaları atmosferik aşırı gerilim veya endüksiyon etkisinde kalmış olabilir; bu nedenle onlar da topraklanır.³
• Ters beslemeye dikkat. İki taraftan beslenen hatlarda ve fiderlerde tersten enerji gelebileceğini unutmayın.³
• Kondansatörler her işlemden önce boşaltılır.³
• Eldivenle YG iletkenine dokunulmaz. YG uygulanmış iletkenlere yalıtkan eldivenle dokunulmaz; bu iletkenlerde yalnızca sapı yalıtılmış aletle çalışılmaz.³
• Hat tüfeği topraklama aracı değildir. Hat tüfeği gerilim kontrolü içindir; topraklama amacıyla kullanılmaz.³
• Eldiveni her kullanımdan önce kontrol edin. İzole eldivende kaçak olup olmadığı hava testiyle kontrol edilir; eldiven yağdan ve kesici cisimlerden korunur, üzerine yüzük takılmaz.³

OG kontrol kalemi nasıl seçilir?

Birlikte kullanılması gereken ekipmanlar

İzole eldivenler IEC 60903'e göre sınıflandırılır; sınıf seçimi çalışılan gerilime göre yapılır:³⁵

Tamamlayıcı ürünler: izole eldiven (sınıfını satın almadan önce teyit edin), 36 kV izole sehpa, izole halılar, 20 kV izole çizme, 20 kV izole baret ve gerilim yokluğu doğrulandıktan sonra kullanılacak OG hat topraklama teçhizatı.

Sık sorulan sorular

OG kontrol kalemi ne işe yarar?

Orta ve yüksek gerilimli iletkenlerde gerilim olup olmadığını sesli ve ışıklı olarak gösterir; çalışmaya başlamadan önce gerilim yokluğunu doğrulamak için kullanılır.¹²

Kontrol kalemi kullanmadan önce ne yapılmalı?

Cihazın gerilim sınıfı kontrol edilir, izole eldiven ve diğer koruyucular giyilir, cihazın sağlamlığı test edilir.³ Kullanımdan sonra da test tekrarlanır.³

Kalem ses vermediyse hatta çalışabilir miyim?

Hayır, tek başına yeterli değildir. Her faz ayrı ayrı kontrol edilmeli, ardından topraklama ve kısa devre yapılmalıdır.¹³

AG kontrol kalemi OG'de kullanılır mı?

Hayır. Yüksek gerilimde EN 61243-1'e uygun tek kutuplu dedektör, alçak gerilimde EN 61243-3'e uygun çift kutuplu test cihazı kullanılır.¹

OG'de hangi sınıf eldiven kullanılır?

Eldiven çalışılan gerilime göre seçilir;³ IEC 60903'te en yüksek sınıf olan Sınıf 4, 36.000 V AC kullanım gerilimi içindir.⁵

Kaynaklar

1. TS EN 50110-1 enerjisiz çalışma kuralları, dedektör seçimi ve topraklama sırası: ETMD – Enerjisiz Çalışma, TS EN 50110-1
2. IEC 61243-1:2021 kapsamı (1–800 kV AC, 50/60 Hz, çıplak iletken teması): IEC Webstore – IEC 61243-1:2021
3. YG çalışma işlemleri, diyot lambalı istanka, eldiven, izole tabure/halı, topraklama ve hat tüfeği hükümleri (Madde 55–57, 278–279, 288–292): TEDAŞ İş Güvenliği Yönergesi
4. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (RG 30.11.2000/24246) Madde 60 – yüksek gerilim altında çalışma koşulları: EMO – YG Tesislerinde Çalışma ve Sorumluluklar
5. IEC 60903 eldiven sınıfları ve kullanım gerilimleri: Power and Cables – IEC 60903 Gloves
6. Eg-44D 36 kV sesli ışıklı kontrol kalemi: ürün sayfası